Tương lai của kiến trúc bền vững Việt Nam – Tạp chí Kiến trúc Việt Nam

Là sự kiện mở màn chuỗi bài giảng Sân Đình S.T.U.D.I.O – Stories Behind the Practice, Sân Đình S.T.U.D.I.O Talk #01× Snøhetta do Ban Quản lý Thiết kế Sun Group tổ chức đã diễn ra với sự tham dự của hơn 1.300 khách mời từ giới kiến trúc sư, đại diện cơ quan ngoại giao quốc tế, nhà thiết kế, chuyên gia quy hoạch, nhà đầu tư, giảng viên, sinh viên và cộng đồng sáng tạo.

Lấy cảm hứng từ sân đình – không gian gặp gỡ và kết nối cộng đồng trong văn hoá Việt, chia sẻ về ý tưởng này, KTS Hoàng Vũ Lân – Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Sun Group, Giám đốc thiết kế cho biết: “Trong một thế giới tràn ngập kết nối qua internet, mạng XH,  và các nền tảng số, chúng ta lại càng trở nên thiếu kết nối với nhau như những con người. Chúng tôi mong muốn có một khoảng sân như vậy, nơi mọi người gặp gỡ, cùng kể và lắng nghe những câu chuyện về văn hoá, lịch sử, nghệ thuật và kiến trúc, để ôn cố tri tân, kế thừa tinh hoa quá khứ để tạo dựng những giá trị mới.. Ấy là lý do Sân Đình S.T.U.D.I.O ra đời.”

Sân Đình S.T.U.D.I.O hướng tới trở thành điểm hẹn kết nối giới kiến trúc và sáng tạo Việt Nam với những kiến trúc sư, văn phòng thiết kế hàng đầu thế giới – những người luôn đặt con người và văn hoá bản địa làm điểm khởi nguồn cho tư duy sáng tạo. Như một ngọn lửa nhỏ được thắp lên, Sân Đình mong muốn góp phần nuôi dưỡng đời sống sáng tạo và thiết kế trong nước, khơi mở tinh thần học hỏi, đối thoại và hội nhập quốc tế, để kiến trúc Việt Nam tự tin vươn ra thế giới mà vẫn giữ trọn tiếng nói và bản sắc riêng.

Tại Sân Đình S.T.U.D.I.O Talk #01× Snøhetta, hai diễn giả gồm KTS Kjetil Trædal Thorsen – Nhà đồng sáng lập Snøhetta và KTS Richard Wood – Giám đốc Điều hành Snøhetta khu vực châu Á đã mang đến những triết lý thực hành kiến trúc, kinh nghiệm thiết kế quốc tế và cách kiến trúc gắn kết với đời sống, văn hoá, vùng đất.

Kjetil Trædal Thorsen: Con người trước, dự án sau

Trong phần chia sẻ của mình, KTS Kjetil Trædal Thorsen đưa người tham dự trở lại những dấu mốc hình thành Snøhetta từ năm 1989, đồng thời lý giải nền tảng tư duy đã định hình phương pháp thực hành của văn phòng kiến trúc đến từ Na Uy.

Với KTS Kjetil Trædal Thorsen, con người là thước đo giá trị của công trình, ông nhấn mạnh: “Thành công của một dự án được chứng minh qua nhiều năm vận hành. Kiến trúc chỉ thực sự ‘sống’ khi nó được con người sử dụng, cảm thấy thuộc về và gắn bó với cuộc sống thường nhật.”

Quan niệm này thể hiện rõ trong Nhà hát Opera và Ballet Quốc gia Na Uy tại Oslo. Không giới hạn công trình trong chức năng biểu diễn, Snøhetta thiết kế phần mái dốc như một quảng trường công cộng, nơi người dân có thể tự do đi bộ, dừng chân và ngắm vịnh biển. Kiến trúc trở thành một phần của đời sống đô thị, mở rộng khả năng tiếp cận không gian văn hoá ra ngoài phạm vi khán phòng. Trong khi đó, Thư viện Bibliotheca Alexandrina tại Ai Cập là cuộc đối thoại giữa kiến trúc đương đại với ký ức lịch sử, kết nối di sản với đời sống hiện đại.

Trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI), KTS Kjetil Trædal Thorsen vẫn khẳng định vai trò không thể thay thế của tư duy và trí tưởng tượng của con người: “Công cụ thiết kế có thể thay đổi, từ nét vẽ tay đến AutoCAD hay AI, nhưng kiến trúc vẫn là nghệ thuật của thế giới thực. Máy móc có thể hỗ trợ sáng tạo, song không thể làm thay sự thấu cảm và khả năng am hiểu những giá trị sống của con người.”

Richard Wood: Kiến trúc đối thoại với bản sắc và tương lai địa phương

Tiếp nối triết lý lấy con người làm trung tâm của KTS Kjetil Trædal Thorsen, KTS Richard Wood đưa câu chuyện đến thực tiễn hoạt động của Snøhetta tại châu Á – nơi cấu trúc đô thị, mật độ dân cư và văn hoá bản địa đặt ra những bài toán riêng.

Theo KTS Richard, “Giá trị của kiến trúc nằm trong mối quan hệ với nơi chốn. Một thiết kế bền vững phải bắt đầu từ sự thấu hiểu cộng đồng, lịch sử, cảnh quan, khí hậu và nhu cầu thực tế của từng địa phương.”

Nếu như Beijing Library ở Trung Quốc đưa cảnh quan vào không gian nội thất, mở rộng trải nghiệm thư viện thành một không gian học tập, giao lưu và tiếp nhận tri thức; Thì ở quy mô công trình nghệ thuật, Shanghai Grand Opera House có phần mái mang hình thức chuyển động mở rộng về phía bờ sông, cùng các lối tiếp cận công cộng, cho phép người dân tận hưởng không gian ngay cả khi không tham dự các buổi biểu diễn. Nhà hát trở thành một phần của cảnh quan đô thị thay vì chỉ khép kín trong chức năng biểu diễn.

Qua các dự án, Richard Wood mở rộng tiêu chí đánh giá một thiết kế: “Thước đo của một thiết kế thành công không chỉ đẹp, mà trở thành nơi cộng đồng muốn quay lại, gắn bó và trở thành một phần trong đời sống. Một công trình văn hoá phải thuộc về đám đông chứ không phải phục vụ một nhóm nhỏ.”

Với các kiến trúc sư trẻ, Richard khuyến khích: “Bên cạnh kiến thức chuyên môn, người làm nghề cần biết lắng nghe khách hàng, thấu hiểu cộng đồng và phối hợp liên ngành. Đó là cách để chuyển hoá bản sắc địa phương thành những giải pháp kiến trúc hướng tới tương lai.”

Bản sắc Việt trong bài toán kiến trúc tương lai

Những kinh nghiệm quốc tế của Snøhetta gợi mở vấn đề đáng suy ngẫm cho kiến trúc Việt Nam: Làm thế nào để kiến trúc đương đại chuyển tải được bản sắc văn hoá bản địa?

Trong quá trình đô thị hoá và phát triển du lịch, thách thức của kiến trúc Việt Nam là tìm được cách ứng xử phù hợp với khí hậu, địa hình, hệ sinh thái và nếp sống của từng vùng đất.

Kiến trúc mang bản sắc Việt không đồng nghĩa với việc chắp vá các chi tiết truyền thống hay lặp lại các khuôn mẫu để tạo cảm giác bản địa. Như Kjetil Trædal Thorsen nhấn mạnh: “Một công trình muốn gắn kết với địa phương cần bắt đầu từ việc quan sát cách cộng đồng sinh sống, tương tác với môi trường và sử dụng không gian, thay vì áp đặt một hình thức được xem là đẹp hay hiện đại theo những tiêu chuẩn phổ quát.”

Richard Wood bổ sung góc nhìn về tính đặc thù của mỗi vùng đất: “Mỗi địa điểm đòi hỏi một cách tiếp cận riêng, dựa trên lịch sử, cấu trúc đô thị, khí hậu, cảnh quan và nhu cầu sử dụng thực tế.”

Điều đó thể hiện qua những yêu cầu thiết kế đặc thù ở từng vùng miền. Với đồng bằng sông Cửu Long, kiến trúc cần tính đến mạng lưới sông ngòi, nhịp mùa nước, độ ẩm và tập quán sinh hoạt ven sông. Ở duyên hải miền Trung, hướng nắng, chế độ gió, bão lụt và hệ sinh thái ven biển chi phối việc tổ chức không gian, lựa chọn vật liệu và giải pháp thích ứng khí hậu. Còn tại các tỉnh miền núi phía Bắc, địa hình, cao độ, thời tiết, vật liệu địa phương và cấu trúc cư trú của cộng đồng cần được đặt làm cơ sở cho thiết kế ngay từ đầu.

Bài toán ấy càng trở nên cấp thiết trước những tác động của biến đổi khí hậu và suy giảm không gian xanh. Công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu, mô phỏng môi trường và tối ưu giải pháp, nhưng không thể thay thế năng lực đọc hiểu bối cảnh, tư duy phản biện và thấu cảm với con người. Giá trị dài hạn của một công trình không nằm ở vẻ bề ngoài hay những thuật toán, mà ở khả năng mở ra các cơ hội sống,bảo vệ hệ sinh thái và nuôi dưỡng sự gắn kết xã hội.

Hướng đi của kiến trúc Việt Nam không phải là sự lựa chọn đánh đổi giữa truyền thống hay hiện đại, mà là nghệ thuật chuyển hoá những giá trị cốt lõi của đời sống bản địa thành giải pháp đương đại. Văn hoá, lịch sử và môi trường địa phương chính là cấu trúc làm nên sức sống của kiến trúc Việt Nam tương lai.

Với Ban Quản lý Thiết kế – Tập đoàn Sun Group, Sân Đình S.T.U.D.I.O Talk hướng đến việc xây dựng một diễn đàn trao đổi chuyên môn, kết nối tri thức kiến trúc quốc tế với cộng đồng sáng tạo trong nước. Thông qua chuỗi đối thoại, ban tổ chức mong muốn góp phần mở rộng tư duy thiết kế, thúc đẩy sự hợp tác giữa các thế hệ làm nghề và tìm kiếm những cách tiếp cận phù hợp với văn hóa, con người và tiềm năng riêng của từng vùng đất Việt Nam.