Biến nương ngô, sắn thành vườn cây cho 2-3 tỷ đồng mỗi năm

Sơn LaTừng phải vào rừng đào củ mài ăn thay ngô, sắn, ông Hàng A Sở chuyển sang trồng mận hậu, cam đường, gây dựng 8 ha cây ăn quả.

Ở tuổi 71, ông Hàng A Sở, người Mông, ở tổ dân phố Pa Khen, phường Thảo Nguyên, tỉnh Sơn La, vẫn thường xuyên tới vườn mận hậu, cam đường rộng khoảng 8 ha. Nhìn hàng cam đường thẳng tắp, quả sai lúc lỉu; hàng mận hậu lá xanh ngắt, cành trĩu nặng, ông mỉm cười nhớ một thời đã xa.

Hơn 30 năm trước, vợ chồng ông quanh năm làm nương trồng ngô, sắn song vẫn không đủ ăn, có lúc phải vào rừng đào củ mài. Đất dốc, cây trồng ngắn ngày cho năng suất thấp, giá lại không ổn định, công sức bỏ ra nhiều nhưng cuộc sống vẫn thiếu hụt, bốn đứa con nheo nhóc.

“Nếu tiếp tục cách canh tác cũ, bao giờ mới đủ ăn”, câu hỏi khiến ông trăn trở hàng đêm. Cuối cùng ông quyết tâm thay đổi, bắt đầu bằng việc tìm những cây trồng có thể thích nghi với khí hậu, đất đai địa phương, mang lại giá trị cao.

Làm cán bộ đoàn, qua những chuyến đi và tiếp xúc với các vùng trồng mận, ông nhận thấy loại quả này vị ngon, được người tiêu dùng ưa chuộng và có thể trở thành hàng hóa. Khi ấy mận chưa phổ biến ở địa phương, nhiều người vẫn quen với cây ngô, sắn vì có thể thu hoạch trong thời gian ngắn hơn.

Năm 1993, ông đưa cây mận hậu về trồng thử, cho kết quả vượt quá mong đợi. Đến năm 1998, diện tích trồng mận được mở rộng lên hơn 4 ha và loài cây này dần trở thành nguồn thu chính của gia đình. Nhiều hộ trong vùng cũng bắt đầu trồng theo ông Sở.

Tuy nhiên, mở rộng diện tích mới là bước đầu. Trong những năm đầu, người trồng chủ yếu chăm cây theo kinh nghiệm, chưa nắm kỹ thuật tạo tán, cắt tỉa hay cân đối dinh dưỡng. Cây lớn, cành lá rậm, quả ra nhiều nhưng chất lượng không đồng đều, mã quả kém, giá bán thấp.

Với ông Sở, đây là giai đoạn khó khăn nhất kể từ khi chuyển sang trồng mận. Cây đã cho quả nhưng chưa đem lại nguồn thu như mong muốn; nếu tiếp tục cách làm cũ, sản lượng có thể nhiều mà tiền thu về chẳng đáng là bao. Ông muốn cắt tỉa để cây khỏe hơn, nhưng chưa có kiến thức đủ chắc chắn để tự quyết định.

Cơ hội đến khi ông tham gia dự án ASODIA giai đoạn 2009-2014, được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc và đốn tỉa mận. Thay vì để cây phát triển tự nhiên, ông cắt bỏ những cành không cần thiết, giữ lại các cành chính và tạo tán để cây tập trung dinh dưỡng nuôi quả. Cách làm này đồng nghĩa với việc giảm sản lượng.

Những lần đầu thực hiện, ông Sở rủ người quen đến xem nhưng nhiều người không đồng tình. Họ cho rằng cắt bỏ nhiều cành như vậy là phá cây nên không tiếp tục theo dõi. Ông vẫn kiên trì làm theo kỹ thuật được hướng dẫn, vừa thực hành vừa quan sát sự thay đổi của vườn cây.

Sau khoảng ba năm, cây phục hồi, tán thấp và thông thoáng hơn, quả to, đẹp, đồng đều. Sản lượng mỗi cây giảm từ 1-2 tạ xuống còn 70-80 kg, nhưng chất lượng được cải thiện, thuận lợi hơn khi thu hái và bán cho thương lái. Điều ông nhận ra là hiệu quả kinh tế không chỉ nằm ở số cân quả thu được mà còn ở chất lượng và giá bán.

Từ kinh nghiệm của mình, ông tiếp tục phổ biến kỹ thuật cho bà con. Ông tham gia các buổi học, hướng dẫn lại cách chăm sóc và đốn tỉa, vận động các hộ trong vùng áp dụng để nâng chất lượng mận. Với những gia đình khó khăn chưa có tiền mua giống, ông hỗ trợ cây giống, có đợt lên tới hàng nghìn cây, để họ có thể trồng mà không phải lo toàn bộ chi phí ban đầu.

Sau nhiều năm gắn bó với cây mận, ông Sở tiếp tục tìm hướng đi mới khi nhận thấy cần đa dạng hóa cây trồng. Năm 2013, ông đưa cam đường canh từ Hưng Yên về trồng thử. Chưa có kinh nghiệm, ông thường xuyên gọi điện hỏi người quen về kỹ thuật chăm sóc, từ quản lý bộ rễ, phòng bệnh vàng lá, thối rễ đến điều tiết quá trình ra hoa, đậu quả. Những lần thử nghiệm và điều chỉnh qua từng mùa vụ giúp ông dần tìm ra cách chăm sóc phù hợp với điều kiện khí hậu Mộc Châu.

Cam đường canh đòi hỏi sự chăm sóc tỉ mỉ. Nếu bộ rễ bị bệnh, cây có thể suy kiệt, rụng quả, thậm chí phải chặt bỏ. Mùa khô, người trồng cũng phải chú ý duy trì độ ẩm để cây nuôi quả. Ông Sở chủ động chăm sóc, bổ sung dinh dưỡng sau thu hoạch và phòng bệnh từ sớm, thay vì đợi cây có biểu hiện suy yếu mới xử lý.

Hiện gia đình ông có khoảng 8 ha cây ăn quả, chủ lực là mận hậu và cam đường canh. Riêng cam được trồng trên khoảng 1,5 ha, cho sản lượng trung bình khoảng 30 tấn mỗi năm, những năm thuận lợi có thể đạt 50-60 tấn. Cam trồng ở Mộc Châu có thể chín sớm hơn khoảng 15-20 ngày so với một số vùng khác, giúp sản phẩm có lợi thế khi đưa ra thị trường đầu vụ.

Tổng sản lượng mận và cam của gia đình đạt khoảng 120 tấn mỗi năm. Sau khi trừ chi phí, mô hình mang lại thu nhập khoảng 2,2-3,2 tỷ đồng. Vườn cây còn tạo việc làm khoảng 15 lao động thường xuyên và 20-30 lao động thời vụ, với thu nhập tháng khoảng 6-10 triệu đồng mỗi người.

Nhưng thành quả sau nhiều năm gây dựng không có nghĩa người trồng mận đã hết khó khăn. Ông Sở cho biết những năm gần đây, sản xuất mận ở Mộc Châu chịu tác động liên tiếp của thời tiết và thị trường. Năm 2024, mưa đá khiến nhiều vườn bị thiệt hại; năm sau, cây sai quả nhưng thương lái không thu mua hết, nhiều hộ phải bỏ lại quả chín trên cây. Có gia đình không thu hồi đủ chi phí đầu tư, trong khi bước vào vụ tiếp theo lại thiếu vốn chăm sóc.

Đến năm 2026, việc đầu tư dè dặt khiến nhiều vườn cây không đạt chất lượng như trước, giá bán thiếu ổn định. Theo ông Sở, người trồng mận đang chịu sức ép từ cả hai phía: thời tiết có thể làm mất mùa, nhưng khi được mùa, đầu ra lại không chắc chắn. Nếu chỉ phụ thuộc vào thương lái thu mua quả tươi, nông dân rất dễ rơi vào cảnh sản xuất nhiều mà thu nhập không tương xứng.

Ông mong địa phương có thêm cơ sở thu mua và chế biến, để mận ngoài tiêu thụ tươi còn có thể làm mận sấy hoặc các sản phẩm khác. Khi có thêm kênh tiêu thụ, nông dân sẽ giảm phụ thuộc vào thời điểm thu hoạch, hạn chế tình trạng quả chín quá rồi phải bỏ đi, đồng thời yên tâm hơn khi đầu tư chăm sóc vườn cây.

Được vinh danh là “Nông dân Việt Nam xuất sắc 40 năm Đổi mới” năm 2026, ông Sở xem đây là sự ghi nhận cho quá trình bền bỉ tìm hướng sản xuất hiệu quả hơn. Và quá trình đó chưa dừng lại với lão nông ngoài 70 tuổi.

Gia Chính