Có ‘luật ngầm’ tự hiểu và tự sợ

Đó không chỉ là những mảnh đời mưu sinh lam lũ, mà còn là những lát cắt rất thật về một công việc tưởng chừng đơn giản nhưng lại ẩn chứa nhiều áp lực, rủi ro và những nỗi lo không tên. Từ những câu chuyện rời rạc, một vấn đề dần hiện ra rõ nét: việc vé số ế có được trả lại hay không, và vì sao nhiều người cơ cực vẫn phải “ôm” vé…

Nhiều nhân vật cho biết, khoảng một năm trở lại đây, việc trả vé ế không còn “dễ dàng” như trước. Không ít người bán vé số dạo khẳng định họ không được trả lại vé dư cho đại lý, hoặc nếu có thì cũng gặp nhiều trở ngại.

Từ đó, họ buộc phải giữ lại những tờ vé không bán được, chấp nhận thua lỗ, có ngày mất trắng vài trăm nghìn đồng, một khoản tiền không nhỏ đối với những người sống dựa vào thu nhập bấp bênh từng ngày.

Chính điều này đã tạo nên một vòng xoáy âm thầm mà khốc liệt, nơi người bán càng cố gắng lấy nhiều vé để kiếm thêm thì lại càng đối diện với nguy cơ lỗ nặng hơn.

Để làm rõ thực hư câu chuyện, chúng tôi tìm đến một đại lý vé số trên đường Đặng Văn Ngữ, quận Phú Nhuận cũ, nơi được xem là một trong những điểm phân phối quen thuộc của nhiều người bán dạo trong khu vực.

Tại đây, bà Trang, 45 tuổi, nhân viên bán vé số tỏ ra khá bất ngờ trước thông tin “vé dư không được trả lại”. Theo chị, quy định hiện hành vẫn cho phép trả vé ế, nhưng phải đảm bảo đúng thời gian quy định, cụ thể là trước 12 giờ trưa trong ngày mở thưởng.

Giải thích rõ hơn, bà Trang cho biết việc quy định thời gian trả vé không phải là sự “làm khó” từ phía đại lý, mà xuất phát từ quy trình xử lý phía sau.

Sau khi thu hồi vé, đại lý cần có thời gian để kiểm đếm, tổng hợp, báo cáo lên công ty xổ số, đồng thời thực hiện việc vận chuyển và xử lý vé không bán được theo quy định. Nếu người bán dạo trả vé quá trễ, đặc biệt là vào buổi chiều, sát giờ quay số, thì toàn bộ quy trình này gần như không thể thực hiện kịp thời.

“Nếu 3 – 4 giờ chiều mới đem vé về trả, lúc đó gần giờ quay số rồi, đại lý chỉ có ‘chết’ thôi, không kịp xoay xở gì hết”, bà Trang nói. Theo bà, quy định là rõ ràng, nhưng vấn đề nằm ở chỗ nhiều người bán dạo không nắm kỹ hoặc không tuân thủ đúng thời gian, dẫn đến hiểu lầm rằng đại lý không cho trả vé.

Đại lý nơi bà Trang làm việc hiện có 3 chi nhánh tại TP.HCM, với lượng tiêu thụ khá ổn định. Riêng cửa hàng trên đường Đặng Văn Ngữ, mỗi ngày bán ra khoảng 1.700 tờ vé số. Trong số này, phần lớn được phân bổ cho những người bán dạo quen – những “mối ruột” đã gắn bó lâu năm với đại lý. Mỗi người thường nhận khoảng 200 – 300 tờ mỗi ngày, tùy vào sức bán và khả năng tiêu thụ.

Theo bà Trang, mức lợi nhuận của đại lý không cao như nhiều người vẫn nghĩ. Vé thường được giao với giá 9.000 đồng/tờ, vé thưởng 10.000 đồng/tờ, trong khi giá bán ra chỉ cao hơn tương ứng 1.000 đồng. Sau khi trừ chi phí, đại lý chỉ lãi khoảng 200 đồng/vé thường và 1.000 đồng/vé thưởng.

“Thời gian gần đây vé thưởng bán chạy hơn vì chỉ chênh 1.000 đồng nhưng xác suất trúng cao hơn, nên người mua thích”, bà nói.

Bà Trang cũng nhấn mạnh rằng đại lý không hề ép buộc người bán vé số dạo phải lấy một số lượng cố định mỗi ngày. Ngược lại, bà thường khuyến khích họ lấy ít trước để thăm dò thị trường, nếu bán hết thì quay lại lấy thêm.

Tuy nhiên, thực tế lại cho thấy nhiều người vẫn có xu hướng lấy nhiều hơn khả năng bán của mình, đặc biệt khi gặp những dãy số mà họ cho là “đẹp” hoặc “dễ bán”.

“Tâm lý chung là thấy số đẹp thì ham, nghĩ chắc chắn sẽ bán hết nên lấy nhiều”, bà Trang chia sẻ. Nhưng thực tế không phải lúc nào cũng thuận lợi. Có ngày bán đắt, nhưng cũng có ngày ế ẩm; có khi đang đi bán thì gặp mưa lớn, xe hư, hoặc sức khỏe không đảm bảo… tất cả đều là những yếu tố không thể lường trước.

Không chỉ người bán dạo, ngay cả các đại lý cũng có những ngày “ế hàng”. Khi đó, họ phải tìm mọi cách để giảm thiểu rủi ro, từ việc gọi điện nhờ các chi nhánh khác hỗ trợ bán, đến việc tự tìm khách lẻ để tiêu thụ số vé còn lại. Nhưng nếu đã sát giờ quay số mà vẫn không bán hết, đại lý cũng buộc phải “ôm” vé, chấp nhận lỗ.

“Tuần trước, bên tôi cũng phải ôm hơn 100 vé. Lỗ thì lỗ thôi, khi này khi kia chứ biết sao giờ”, bà Trang thở dài.

Câu nói ngắn gọn nhưng phần nào cho thấy áp lực không chỉ dồn lên người bán dạo, mà còn lan xuống cả các đại lý – những mắt xích trung gian trong chuỗi phân phối.

Trả vé số ế cho đại lý, có hay không?

Tuy nhiên, để có cái nhìn toàn diện hơn, chúng tôi tiếp tục tìm đến một đại lý vé số khác trên đường Phạm Văn Hai, quận Tân Bình cũ. Tại đây, chủ đại lý – một người phụ nữ khẳng định dứt khoát: “100% công ty xổ số cho trả lại vé ế”. Theo bà, về mặt nguyên tắc, không có bất kỳ quy định nào buộc người bán vé số dạo phải giữ lại vé không bán được.

Thế nhưng, ngay sau đó, bà cũng chỉ ra một thực tế khác, một “luật ngầm” không được viết thành văn bản nhưng lại tồn tại phổ biến trong hoạt động kinh doanh này.

“Nếu hôm nay anh lấy 300 tờ mà trả lại 50 tờ, thì ngày mai đại lý có thể chỉ giao cho anh 200 tờ thôi”, bà nói. Sự điều chỉnh này, theo bà là cách các đại lý cân đối nguồn hàng dựa trên khả năng tiêu thụ của từng người.

Chính điều này đã tạo ra một áp lực vô hình đối với người bán vé số dạo. Họ hiểu rằng việc trả vé hôm nay có thể khiến số lượng vé ngày mai bị giảm, đồng nghĩa với việc thu nhập bị ảnh hưởng.

Trong bối cảnh chi phí sinh hoạt ngày càng cao, đặc biệt đối với những người từ tỉnh lẻ lên thành phố thuê trọ, làm việc tự do, thì việc giảm thu nhập dù chỉ một phần nhỏ cũng là điều đáng lo ngại.

“Không ai ép, nhưng mình tự hiểu và tự sợ”, người phụ nữ này nói thẳng. Theo bà, chính nỗi sợ đó khiến nhiều người chọn cách không trả vé, dù họ hoàn toàn có quyền làm điều đó. Họ chấp nhận “ôm” vé, chấp nhận lỗ trong ngắn hạn để giữ lấy cơ hội ổn định trong dài hạn.

Bản thân bà dù là chủ đại lý cũng không nằm ngoài vòng xoáy này. Với quy mô nhỏ, mỗi ngày chỉ bán khoảng 500 tờ vé số, bà cũng phải đối mặt với nỗi lo tương tự khi làm việc với các đại lý lớn hơn.

“Nếu tôi trả vé nhiều quá, tôi cũng sợ họ không giao đủ vé cho mình vào ngày hôm sau”, bà thừa nhận.

Để hạn chế tối đa rủi ro, bà phải linh hoạt trong cách bán hàng. Khi người bán dạo hết vé sớm, bà nhờ họ bán giúp phần vé còn lại của mình. Ngược lại, khi họ ế, họ cũng có thể gửi lại cho bà bán hộ. Ngoài ra, bà còn duy trì một nhóm “khách quen”, những người có thói quen mua vé vào sát giờ quay số để “giải cứu” những lúc hàng tồn.

Nhờ những cách làm này, bà ít khi phải “ôm hàng”. Tuy nhiên, bà cũng thẳng thắn nhìn nhận rằng áp lực của mình vẫn “nhẹ hơn rất nhiều” so với những người bán vé số dạo, những người phải đi khắp nơi, đối mặt với nắng mưa, tai nạn và vô số rủi ro khác trong suốt một ngày dài.

“Tôi bán tại chỗ, có nhà, không phải thuê mặt bằng, nên đỡ hơn; còn họ thì vất vả hơn nhiều”, bà nói.

Cửa hàng của bà mở cửa từ 5 giờ 30 sáng đến 22 giờ tối, gần như không có ngày nghỉ. Dù vậy, bà vẫn cho rằng những gì mình trải qua “không là gì” so với cuộc sống của những người bán vé số dạo.

Điều khiến bà trăn trở nhất không phải là chuyện lãi lỗ của đại lý, mà là sự chênh lệch trong chuỗi lợi nhuận. “Công ty xổ số lãi rất khủng, nhưng người bán vé số dạo – những người trực tiếp đưa vé đến tay khách hàng lại hưởng phần rất nhỏ”, bà nói.

Trong mắt bà, người bán vé số dạo thực chất là những “đại lý nhỏ” trong một hệ thống phân phối nhiều tầng, nơi mỗi tầng đều có áp lực và nỗi lo riêng. Nhưng ở tầng thấp nhất, nơi những con người mưu sinh bằng từng tờ vé số, áp lực ấy trở nên rõ ràng và khắc nghiệt hơn bao giờ hết.

Và cũng chính từ đó, câu chuyện “ôm vé” không còn đơn thuần là vấn đề được hay không được trả, mà là hệ quả của một cơ chế vận hành mà trong đó, những người yếu thế nhất phải tự tìm cách thích nghi, chấp nhận rủi ro và sống chung với những nỗi sợ không tên – chỉ để có thể tiếp tục bán những tờ vé số vào ngày hôm sau.