Năm điều kiện để hoàn thành 500km đường sắt Hà Nội tới năm 2035 – Tạp chí Kiến trúc Việt Nam

Hà Nội sớm công bố Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, trong đó 979km đường sắt đô thị (ĐSĐT) sẽ là trục xương sống mạng lưới giao thông đô thị và kết nối. Hà Nội đặt mục tiêu đến năm 2035 đầu tư xây dựng khoảng 500km đường sắt, tác giả xin đưa ra những điều kiện để hiện thực hoá mục tiêu này.

Tuyến Đường sắt đô thị nào hy vọng sẽ sớm đưa vào khai thác?

“Theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, hệ thống đường sắt được xác định là hạ tầng trung tâm để tổ chức lại giao thông, mở rộng không gian đô thị và kết nối vùng Thủ đô… Đến năm 2035, Hà Nội dự kiến nghiên cứu và xây dựng kế hoạch đầu tư 500km đường sắt, ưu tiên tuyến số 1 từ Nội Bài qua ga Hà Nội tới Ngọc Hồi. Giai đoạn 2036-2045, thành phố sẽ hoàn thiện khoảng 479km còn lại để phủ kín mạng lưới.”[1]

Cho đến nay (tháng 6/2026), ngoài 20km ĐSĐT đã đưa vào khai thác, hàng ngày Hà Nội vẫn duy trì hàng chục đoàn tàu khách chạy qua địa bàn thành phố với tổng chiều dài khoảng 162km của đoạn tuyến hướng đến Lào Cai, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Hải Phòng. Cuối năm 2025, Hà Nội khởi công tuyến ĐSĐT số 2 (Nam Thăng Long – Trần Hưng Đạo) và số 5 (Văn Cao – Hoà Lạc), tuy nhiên không có nhiều thông tin cho biết tiến triển 2 tuyến này. Tháng 4/2026, Hà Nội đào xong 4km ngầm, nối ga Cầu Giấy với ga Hà Nội để hoàn thành tuyến số 3 (Nhổn – Ga Hà Nội), tuy vậy vẫn chưa có thông tin thi công các hạng mục tiếp theo, do đó thời điểm hoàn thành tuyến này vào năm 2027 còn rất nhiều thách thức, đặc biệt trong bối cảnh không còn nguồn vay ODA, nguồn vốn từ đất đai, bất động sản huy động chậm chạp, lại thiếu vắng các nhà đầu tư nước ngoài và trong nước có tiềm năng thực sự, thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao trong tư vấn, quản lý dự án, lại chưa có tiêu chuẩn kỹ thuật hiện đại phù hợp.

Để có thể hoàn thành hàng trăm km ĐSĐT trong 5 năm tới, Hà Nội cần tập trung nghiên cứu thực hiện đầu tư các tuyến hội đủ 5 điều kiện: Khả dụng/Kết nối/Tích hợp/Lưu lượng/Mật độ – những điều kiện này cho biết lợi ích hấp dẫn cụ thể của từng dự án, thu hút các nguồn tài chính mạnh mẽ, thuyết phục các bên liên quan cùng hợp tác thực hiện.

Ưu tiên đầu tư tuyến Đường sắt đô thị số 1 từ Nội Bài qua ga Hà Nội tới Ngọc Hồi

Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm xác định ưu tiên tuyến số 1, do hội đủ 5 điều kiện. Đây là tuyến đường sắt bao gồm đoạn (Yên Viên – Ngọc Hồi) có lịch sử hình thành và phát triển liên tục hơn 100 năm, được đưa vào ưu tiên thực hiện đầu tiên trong kế hoạch đầu tư đường sắt đô thị Hà Nội (2005). Qua lịch sử khai thác, nhiều đoạn trong tuyến đã là tuyến đường sắt quốc gia liên tỉnh, liên vận quốc tế và mang vai trò mới – tuyến đường sắt kết nối trong/ngoài, còn gọi là đường sắt ngoại ô (commuter train).

Thứ nhất, “Khả dụng” bởi tuyến này đã được chuẩn bị mặt bằng sạch để thi công toàn tuyến có tổng chiều dài 91km, lại có sẵn 2 cầu có đường sắt vượt qua sông Hồng (cầu Thăng Long và Long Biên) trong khi tất cả các cầu đã có, đang xây và sẽ xây chỉ có đường bộ không có đường sắt. Trên tuyến có sẵn hàng chục nhà ga rộng 10-20ha/ga. Không chỉ có khả năng sử dụng, khai thác (khả dụng) trước mắt mà trong lâu dài, khi tích tụ đủ lượng khách đi lại và nguồn vốn đầu tư, một số đoạn tuyến sẽ được ngầm hoá, chạy tốc độ cao.

Thứ hai, “Kết nối” bởi tuyến kết nối trực tiếp tới Nội Bài; kết nối với sân bay Gia Bình tại ga Yên Viên; kết nối với tuyến đường sắt Bắc Nam tại ga Hà Nội, Ngọc Hồi; kết nối với Lào Cai, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Hải Phòng tại ga Yên Viên. Tuyến chạy vòng tròn nên kết nối với 2 tuyến ĐSĐT số 2A, số 3 và sớm kết nối với tuyến 2 và 5 đã khởi công tháng 12/2025.

Thứ ba, “Tích hợp” do tuyến đường sắt Nội Bài – Hà Nội – Ngọc Hồi kết nối mạnh mẽ với các tuyến đường sắt đô thị, liên tỉnh, liên vùng, liên vận quốc tế tại các ga đầu mối quan trọng trong Hà Nội, kết nối từ bên trong nội thành tới các địa phương, vùng kế cận. Mạng lưới này không chỉ nối kết nội thành với các vùng phụ cận, mà còn mở ra cơ hội tích hợp đa phương tiện, đa công nghệ, giúp các loại hình đường sắt phát triển linh hoạt và thích ứng qua từng giai đoạn. Tích hợp công nghệ hiện tại với tương lai: hiện trạng với hạ tầng hiện có có thể vận hành đường sắt đơn khổ 1m, từng bước bổ sung ống lồng khổ 1m+1,45m và chuyển đổi hoàn toàn đường đôi khổ 1,45m điện khí hoá, tự động hoá. Tích hợp từ đi trên mặt đất, chuyển dần lên cao và đi ngầm, nâng tốc độ di chuyển từ 35km/h lên 80-120km/giờ theo từng giai đoạn phát triển.

Thứ tư, “Lưu lượng” hành khách vận chuyển cắt qua nhiều tuyến xuyên tâm, do tăng kết nối nên đã hỗ trợ nâng lưu lượng vận chuyển hành khách của các tuyến này lên nhiều lần. Trong nghiên cứu của JICA, công bố năm 2016 dự báo về nhu cầu di chuyển của tuyến ĐSĐT Hà Nội, tuyến Ngọc Hồi – Ga Hà Nội – Nội Bài (gộp tuyến 1 và tuyến 6) đạt 546 nghìn lượt/ngày, cao gấp 3 tuyến 2A (181 nghìn lượt/ngày) và cao gấp 1,3 lần tuyến 5 (420 nghìn lượt/ngày), trong khi chi phí đầu tư thấp hơn tổng đầu tư của 2 tuyến này.[2]

Thứ năm, “Mật độ”, tuyến ĐSĐT Ngọc Hồi – Ga Hà Nội – Nội Bài bao quanh đường vành đai 3 Hà Nội, là nơi tập trung mật độ dân cư cao nhất Hà Nội hiện tại và tương lai, nghiên cứu của JICA cho thấy nhu cầu di chuyển nội vùng và liên vùng tới năm 2030 là rất lớn. Ưu tiên thực hiện tuyến này đáp ứng được nhu cầu di chuyển, cân đối mật độ nhà ga và mạng lưới đường sắt tại hai bờ Bắc và Nam sông Hồng.

Việc ưu tiên thực hiện dự án đầu tư xây dựng khai thác tuyến đường sắt Nội Bài – Hà Nội – Ngọc Hồi hy vọng thu hút đầu tư từ nhiều nguồn trong nước và quốc tế, do tính linh hoạt của dự án: có thể chia thành nhiều giai đoạn đầu tư, giai đoạn nào cũng mang lại nhiều lợi ích kinh tế xã hội, dẫn đến tăng tính khả thi của dự án. Đây là lựa chọn vừa có tính cấp bách cũng như lâu dài. Đặc biệt khắc phục được thách thức lớn hiện nay khi không tìm được các nguồn lớn đầu tư cho các dự án đường sắt đô thị.

Chú thích :

[1] https://vnexpress.net/ha-noi-quy-hoach-gan-1-200-km-duong-sat-5076288.html

[2] https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/1000028266_01.pdf.

Trần Huy Ánh – Uỷ viên thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội