Chuyện gì đã xảy ra?

Vào năm 536, ánh sáng mặt trời dường như đã hoàn toàn biến mất.

Trên khắp châu Âu, Trung Đông và nhiều nơi ở châu Á, con người ngước nhìn lên bầu trời và chỉ thấy một mặt trời nhạt nhòa, tỏa ra thứ ánh sáng kỳ quặc, yếu ớt và hầu như không mang lại chút hơi ấm nào. Mùa hè năm đó, tuyết đã rơi ở Trung Quốc. Mất mùa diễn ra ở khắp mọi nơi, lan truyền nạn đói còn tàn khốc hơn bất kỳ trận dịch bệnh nào. Rồi chỉ vài năm sau, một căn bệnh dịch hạch thực sự đã ập đến, làm cho mọi thứ trở nên tồi tệ hơn gấp bội.

Đối với các nhà sử học và các nhà khoa học khí hậu, năm 536 đã trở thành một trong những ứng cử viên nặng ký nhất cho thời điểm tồi tệ nhất để sống trên Trái Đất.

“Đó là sự khởi đầu của một trong những giai đoạn tồi tệ nhất để sinh sống, nếu không muốn nói là năm tồi tệ nhất,” Michael McCormick, một nhà sử học và khảo cổ học tại Đại học Harvard, chia sẻ với tạp chí Science.

Tuyên bố này nghe có vẻ thổi phồng. Dù sao thì lịch sử cũng đã chứng kiến rất nhiều thời khắc kinh hoàng, từ các đại dịch cho đến những cuộc chiến tranh thế giới, nên danh hiệu “năm tồi tệ nhất trong lịch sử” chắc chắn còn gây nhiều tranh cãi. Tuy nhiên, lập luận nghiêng về năm 536 lại vô cùng thuyết phục, được củng cố bởi sự trùng hợp hãi hùng của hàng loạt bằng chứng: từ các niên giám cổ đại, vòng tăng trưởng của cây, lõi băng cho đến những dấu vết hóa học của các vụ phun trào núi lửa đủ mạnh để làm thay đổi khí hậu trên toàn bộ các châu lục.

Mảnh mặt trời mờ nhạt nhất trong lịch sử nhân loại

Năm 536 sau Công nguyên huyền thoại rơi vào đúng giữa một Thời kỳ Tăm tối (Dark Age) theo đúng nghĩa đen.

Nhà sử học Byzantine Procopius, khi viết từ Constantinople, đã mô tả thế giới xung quanh năm 536 là nơi mà “mặt trời chiếu sáng nhưng không có độ chói, giống như mặt trăng, suốt cả năm tròn.” Quan chức La Mã Cassiodorus sau đó cũng viết rằng “mặt trời dường như đã mất đi ánh sáng quen thuộc và xuất hiện với một màu xanh nhạt.”

Các nhà nghiên cứu hiện đại ngày nay giải thích những ghi chép này là do một vụ phun trào núi lửa khổng lồ, có thể xảy ra ở Iceland hoặc một nơi nào đó ở Bắc Bán cầu. Một số bằng chứng cũng chỉ ra rằng đã có thêm các vụ phun trào khác diễn ra trong những năm tiếp theo.

“Vì vậy, chúng tôi cho rằng những gì có thể đã xảy ra [vào năm 536] là có ít nhất một, hoặc thậm chí lên đến ba vụ phun trào núi lửa lớn ở đâu đó, quanh đường cơ sở xích đạo hoặc ở Iceland,” Tiến sĩ Miles Pattenden, nghiên cứu viên cao cấp về Nghiên cứu Trung cổ và Đầu Hiện đại tại Đại học Công giáo Úc, chia sẻ trong chương trình Counterpoint của ABC RN.

“Chúng đã phun trào tro bụi lên cao vào tầng khí quyển, che khuất mặt trời. Chúng ta biết từ các nguồn tài liệu ghi chép rằng đã có sự sụt giảm nhiệt độ nghiêm trọng, ở cả châu Âu lẫn Trung Quốc. Tuyết đã rơi ngay giữa mùa hè,” ông nói thêm.

Khi núi lửa bắn lượng lớn lưu huỳnh lên tầng khí quyển, các hạt này có thể tạo thành một tấm màn che phản xạ ánh sáng mặt trời trở lại không gian. Vào năm 536, tấm màn che đó dường như đã làm hạ nhiệt độ mùa hè xuống khoảng từ 1,5 đến 2,5 độ C. Tình trạng này kéo dài suốt nhiều năm, tạo ra giai đoạn lạnh nhất ở châu Âu trong gần 2.000 năm.

Các nhà khoa học đã tái dựng lại năm tháng tăm tối đó như thế nào?

Vòng tăng trưởng của cây cho biết một cây đã phát triển bao nhiêu trong một năm nhất định. Những năm ấm áp, ẩm ướt thường tạo ra các vòng rộng; trong khi những năm lạnh giá, khắc nghiệt sẽ để lại các vòng rất hẹp. Nhà khí hậu học cây trồng Ulf Büntgen và các nghiên cứu viên khác đã tìm thấy dấu vết của một chuỗi xáo trộn do núi lửa vào các năm 536, 540 và 547.

“Cây phát triển nhiều hơn thường tương ứng với thời tiết ẩm ướt và ấm áp hơn,” Tiến sĩ Pattenden nói với ABC. “Và tương tự, bạn có thể thấy dấu vết của một thảm họa khí hậu hoặc một vụ phun trào núi lửa, bởi vì đột nhiên vòng tăng trưởng của cây năm đó sẽ mỏng hơn rất, rất nhiều.”

Các lõi băng đã làm tăng thêm sức nặng cho giả thuyết về một vụ phun trào núi lửa quy mô lớn. Tại Greenland, Nam Cực và dãy Alps thuộc Thụy Sĩ, các nhà khoa học đã tìm thấy các lớp trầm tích sulfat và vết tích núi lửa từ giữa thế kỷ VI. Trong một lõi băng ở sông băng Thụy Sĩ, một nhóm nghiên cứu do McCormick và Paul Mayewski (nhà băng hà học tại Đại học Maine) dẫn đầu đã sử dụng các kỹ thuật độ phân giải siêu cao để kiểm tra những lát băng siêu nhỏ còn lưu giữ bụi lắng đọng từ các trận bão, núi lửa, bụi sa mạc Sahara và hoạt động của con người.

Khi nghiên cứu lớp băng từ mùa xuân năm 536, các nhà nghiên cứu đã tìm thấy những mảnh thủy tinh núi lửa siêu nhỏ. Thành phần hóa học của chúng rất giống với vật liệu gắn liền với các đá núi lửa ở Iceland. Mặc dù một số nhà khoa học vẫn tranh luận rằng cần thêm bằng chứng để xác định chính xác nguồn gốc, nhưng kết luận chung thì đã rõ ràng: Khí quyển Trái Đất lúc đó đã bị bao phủ bởi một lượng cực lớn tro bụi núi lửa.

Chưa đầy 5 năm sau, một vụ phun trào lớn khác khả năng cao lại xảy ra. Núi lửa Ilopango ở El Salvador ngày nay đã phun trào vào khoảng năm 539 hoặc 540, phát tán lớp tro Tierra Blanca Joven khắp Trung Mỹ và làm trầm trọng thêm tình trạng tàn phá khí hậu vốn đã diễn ra.

Nạn đói, dịch bệnh và vòng lặp phản hồi của thảm họa

Trong một thế giới tiền công nghiệp, một vụ mất mùa có thể nhanh chóng biến thành nạn đói. Tình trạng thiếu dinh dưỡng sẽ làm suy yếu hệ miễn dịch của con người, tạo điều kiện thuận lợi cho các đại dịch tàn phá. Nạn đói cũng thúc đẩy làn sóng di cư và có thể châm ngòi cho các cuộc xung đột bạo lực. Vào năm 536 và những năm sau đó, chuỗi thảm họa này dường như đã diễn ra trên phần lớn lục địa Á – Âu.

Các niên giám của Ireland đã ghi lại tình trạng “thiếu hụt bánh mì trong các năm 536–539.”

“Có một dạng vòng lặp phản hồi trong các sự cố… Một khi bạn gặp phải một loại thảm họa trong thế giới tiền hiện đại, nó thường sẽ kéo theo các thảm họa khác,” Tiến sĩ Pattenden nhận định.

Và rồi dịch bệnh xuất hiện.

“Chúng tôi biết rằng một trong những đợt bùng phát dịch hạch [hạch] lớn đầu tiên trong lịch sử Á – Âu đã đến Địa Trung Hải vào năm 541,” Tiến sĩ Pattenden nói với ABC.

Trận đại dịch này — sau này được gọi là Đại dịch hạch Justinian — lần đầu tiên bùng phát quanh cảng Pelusium của La Mã ở Ai Cập và nhanh chóng lan rộng ra khắp đế quốc Byzantine. Các ước tính về số người chết có sự chênh lệch rất lớn, nhưng các nhà sử học đều đồng ý rằng nó đã tàn sát người dân trên quy mô khổng lồ và làm suy yếu đế chế do Justinian I cai trị. Procopius đã mô tả những cảnh tượng nôn ra máu, xác chết ngổn ngang và mùi hôi thối của sự chết chóc ở Constantinople.

Thiệt hại là vô cùng to lớn, và nền kinh tế trên khắp châu Âu cùng nhiều phần rộng lớn của châu Á có thể đã rơi vào tình trạng sụp đổ hoàn toàn.

“Đưa vào một góc nhìn thực tế: nếu bạn là một thanh niên 18 tuổi vô tư vào mùa hè năm 535, bạn sẽ phải sống trong khoảng từ 80 đến 100 năm mới có thể thấy điều kiện sống quay trở lại mức tương tự như những gì bạn nhớ từ thời thơ ấu,” Pattenden nói.

Vào thời điểm đó, nhiều người thậm chí còn không sống quá tuổi 50 hay 60, và điều đó chỉ xảy ra nếu họ vượt qua được tỷ lệ tử vong cực cao ở trẻ em (khoảng 50% số người tử vong trước 20 tuổi).

Một năm đáng nhớ

Cuộc khủng hoảng thế kỷ VI đã không làm sụp đổ hoàn toàn nền văn minh, nhưng nó chắc chắn đã làm thay đổi thế giới.

Đế quốc Byzantine vẫn tồn tại, dù bị suy yếu nghiêm trọng. Dân số giảm mạnh và nền kinh tế suy sụp. Một số xã hội đã thích nghi; những xã hội khác thì bị phân rã. Tại Scandinavia, các kho báu vàng được chôn giấu từ thời kỳ này đã được một số nhà nghiên cứu giải thích là những vật phẩm cúng tế trong nỗ lực tuyệt vọng nhằm gọi mặt trời trở lại. Giai đoạn này cũng có thể giúp giải thích cho những truyền thuyết về Fimbulwinter (mùa đông kéo dài) trước sự kiện Ragnarok trong thần thoại Bắc Âu.

Các lõi băng ngày nay cho thấy Bắc Bán cầu đã mất bao lâu để phục hồi. Vào khoảng năm 640, lõi băng ở Thụy Sĩ xuất hiện một sự gia tăng đột biến của chì trong không khí, được các nhà nghiên cứu giải thích là bằng chứng cho sự hồi phục của việc khai thác mỏ bạc và sự khôi phục kinh tế. “Điều đó cho thấy sự trỗi dậy của tầng lớp thương nhân lần đầu tiên,” Christopher Loveluck, một nhà khảo cổ học tại Đại học Nottingham, chia sẻ với Science.

Đối với Kyle Harper, một nhà sử học tại Đại học Oklahoma, những bản ghi chép này cho thấy sự tương tác giữa các biến động môi trường và hệ thống xã hội loài người. Băng giá cung cấp “một loại hồ sơ dữ liệu mới để hiểu về chuỗi nguyên nhân tự nhiên và con người đã dẫn đến sự sụp đổ của Đế chế La Mã — cũng như những chuyển động đầu tiên của nền kinh tế thời Trung cổ mới này.”

Tiến sĩ Pattenden lưu ý rằng bất kỳ sự so sánh nào cũng không nên làm giảm đi những mất mát của thời hiện đại, nhưng nó giúp chúng ta có thêm góc nhìn lịch sử.

“Tôi nghĩ chúng ta đôi khi quên mất hầu hết con người trong phần lớn các thời kỳ lịch sử đã phải sống khắc nghiệt như thế nào,” ông nói. “Trong hầu hết 2.000 năm qua, tuổi thọ trung bình ở các xã hội khác nhau chỉ dao động từ 20 đến 30 hoặc 35 tuổi. Vì vậy, hầu hết chúng ta hiện nay đều đã sống sang ‘giờ bù giờ’ rồi.”

Đối với những người đã sống qua năm 536, điều tồi tệ nhất có lẽ là không ai biết khi nào đêm đen tăm tối này mới thực sự kết thúc.

Mặt trời cuối cùng cũng đã trở lại. Nhưng đối với thiểu số những người còn sống sót, thế giới mà nó chiếu sáng đã không còn như trước nữa.

Nguồn: Futura