Đọc theo một cách khác
Giữa vô vàn hình thức tiếp nhận thông tin, sách giấy vẫn có những hướng phát triển riêng. Các định dạng đọc mới đang đặt ra câu hỏi: làm sao để tri thức trở nên dễ tiếp cận, đủ sức khơi gợi sự tò mò và thôi thúc người đọc tìm hiểu đến cùng?
Trong hướng dẫn xây dựng “Chương trình văn hóa đọc trong cộng đồng” ban hành tháng 8/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đặt mục tiêu đến năm 2030, 80% người dân sẽ đọc sách thường xuyên. Để thực hiện mục tiêu này, Bộ định hướng phát triển tủ sách cộng đồng số, thư viện mở và không gian đọc linh hoạt, mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức cho người dân.
Tuy nhiên, số sách được đọc mỗi năm chưa phản ánh đầy đủ văn hóa đọc. Một cuốn sách đọc để làm bài tập khác với cuốn sách được tìm đến vì tò mò. Việc lướt qua thông tin cũng khác với quá trình đối chiếu, suy ngẫm và kết nối kiến thức với trải nghiệm cá nhân. Bên cạnh số lượng, cách con người tiếp nhận và hiểu điều mình đọc cũng là khía cạnh cần được quan tâm.
Mở rộng văn hóa đọc
Ngày nay, tri thức đến với chúng ta qua nhiều hình thức, bài viết trên mạng xã hội, video, podcast, bản tin điện tử hay những nội dung chuyên sâu trên nền tảng trực tuyến. Sự đa dạng này giúp việc tiếp cận thông tin thuận tiện hơn, đồng thời đặt ra yêu cầu lựa chọn hình thức phù hợp với nhu cầu, quỹ thời gian và đặc điểm của từng chủ đề.
Sách giấy vẫn có chỗ đứng trong bối cảnh ấy, cũng như nội dung ngắn không mặc nhiên khiến người đọc khó tập trung. Điều quan trọng là mỗi định dạng có thể đáp ứng nhu cầu nào và cách tổ chức nội dung có giúp người đọc hiểu sâu hơn hay không. Một vấn đề phức tạp cần được soi chiếu từ nhiều nguồn; một câu chuyện giàu hình ảnh có thể trở nên dễ tiếp cận hơn khi chữ viết kết hợp với yếu tố thị giác. Hình thức, vì thế, góp phần định hình cách người đọc đi vào nội dung và hiểu điều họ tiếp nhận.
Phát triển văn hóa đọc cũng có thể bắt đầu từ việc tạo điều kiện để mỗi người tìm thấy chủ đề mình quan tâm, tiếp cận tri thức theo cách phù hợp và đi sâu hơn khi cần. Từ đó, câu chuyện về định dạng mở ra một hướng suy nghĩ rộng hơn: làm sao để tri thức trở nên dễ tiếp cận, đủ sức khơi gợi sự tò mò và thôi thúc người đọc tìm hiểu đến cùng?
Tìm kiếm những định dạng mới
Sách giấy đang tìm kiếm những hướng phát triển mới qua thiết kế, chất liệu và cách kể chuyện bằng hình ảnh. Tại Việt Nam, “Lĩnh Nam chích quái” qua phần minh họa của họa sĩ Tạ Huy Long là một ví dụ đáng chú ý. Tác phẩm gồm hơn 200 bức tranh, trong đó nhiều trang có rất ít chữ. Hình ảnh trực tiếp dẫn dắt câu chuyện dân gian, đem đến cách tiếp cận mới với những tích truyện quen thuộc.
Ở một hướng khác, “Hành trình Đông A” của Nhà xuất bản Kim Đồng kể chuyện lịch sử nhà Trần qua hành trình xuyên không. Phần minh họa lấy cảm hứng từ tranh khắc gỗ, sau đó được thực hiện bằng công cụ kỹ thuật số. Cách kết hợp này đưa chất liệu lịch sử đến gần độc giả trẻ bằng ngôn ngữ thị giác đương đại.
Trên thế giới, tác phẩm “The Eyes & the Impossible” của Dave Eggers cho thấy bản thân cuốn sách cũng có thể trở thành một phần của trải nghiệm. Ở bản đặc biệt do McSweeney’s phát hành, bìa sách làm từ gỗ tre cắt laser, mép trang được dát vàng. Chất liệu và kỹ thuật hoàn thiện tạo cho ấn phẩm diện mạo của một món đồ có thể lưu giữ lâu dài.
Trong khi đó, nhà xuất bản Visual Editions theo đuổi hướng visual writing, nơi hình ảnh tham gia trực tiếp vào cách kể chuyện thay vì chỉ minh họa cho văn bản. Với những thử nghiệm này, cách trình bày không còn đứng bên ngoài nội dung, mà góp phần định hình cách người đọc tiếp nhận câu chuyện.
Sách giấy vì thế vẫn có dư địa đổi mới từ chính những yếu tố làm nên nó: hình ảnh, chất liệu, cấu trúc và cách tổ chức thông tin. Mỗi thử nghiệm mở ra một lối tiếp cận riêng, nhưng hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào việc hình thức có thực sự làm sáng rõ nội dung hay không.
Trong bối cảnh ấy, RIO Book Lab chọn một hướng đi khác: kết nối tư liệu, dữ liệu, hình ảnh và quan sát quanh các chủ đề đời sống đương đại. Sản phẩm đầu tiên, “0.documoment”, gồm 5 tập tài liệu độc lập, mỗi tập được thiết kế cho khoảng 30 phút đọc. Các chủ đề trải từ tâm lý, văn hóa, giải trí đến giáo dục, trong đó có câu chuyện về bản sắc người Việt.
Thay vì đóng khung nội dung trong cấu trúc sách hay tạp chí có sẵn, định dạng này bắt đầu từ chủ đề và cách người đọc tiếp cận. Theo anh Trần Quang Tùng (Tùng.0), Giám đốc sáng tạo tại RIO Book Lab, sự thay đổi trong cách tiếp nhận thông tin đặt ra câu hỏi về những khuôn khổ xuất bản vốn đã quen thuộc. Với những vấn đề có nhiều lớp nghĩa, việc kết nối các tư liệu và góc nhìn có thể giúp độc giả đối chiếu thông tin, nhận ra những mối liên hệ và tự hình thành cách hiểu. Dự án này mở rộng trải nghiệm cho người đọc qua chuỗi sự kiện tại TP.HCM và Hà Nội, kết hợp trưng bày với các phiên trò chuyện, thảo luận về nội dung ấn phẩm.
Các dự án sách nghệ thuật và những tập tài liệu như “0.documoment” cho thấy định dạng là yếu tố góp phần định hình cách người đọc tiếp cận nội dung. Nhưng hình thức mới tự nó chưa bảo đảm một trải nghiệm đọc có ý nghĩa. Điều quyết định vẫn là chất lượng tư liệu, cách kết nối các góc nhìn và khả năng khiến người đọc muốn dừng lại lâu hơn.