Xã Hội

PGS Nguyễn Viết Nhung: Việt Nam cần xây dựng thế hệ không thuốc lá

PGS Nguyễn Viết Nhung cho rằng đề xuất cấm bán thuốc lá vĩnh viễn cho người sinh từ năm 2010 có cơ sở khoa học, nhưng cần đánh giá kỹ tác động và khả năng thực thi.

Thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá chiều 9/11, đại biểu Lê Hoàng Anh đề xuất từ năm 2028 cấm bán, cung cấp thuốc lá cho người sinh từ ngày 1/1/2010 trở về sau, đồng thời cấm nhóm này mua và sử dụng thuốc lá, kể cả khi đã trưởng thành.

Trả lời phỏng vấn VnExpress, PGS.TS.BS Nguyễn Viết Nhung, Phó chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam, nguyên Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương, cho rằng đây là hướng tiếp cận có cơ sở khoa học, nhằm ngăn người trẻ bắt đầu hút thuốc thay vì chỉ tập trung điều trị hậu quả. Tuy nhiên, chính sách cần được đánh giá toàn diện về lợi ích sức khỏe, tác động kinh tế – xã hội và tính khả thi.

– Từ kinh nghiệm nhiều năm điều trị các bệnh liên quan đến thuốc lá, ông đánh giá thế nào về đề xuất cấm bán thuốc lá vĩnh viễn cho người sinh từ năm 2010 trở về sau?

– Tôi đã chứng kiến những bệnh nhân phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) phải sống chung với tình trạng khó thở kéo dài, những người mắc ung thư phổi chỉ được phát hiện khi bệnh đã tiến triển. Nhiều gia đình phải dành phần lớn nguồn lực để chăm sóc người thân mắc bệnh mạn tính.

Thuốc lá không phải nguyên nhân duy nhất gây ra những căn bệnh này, nhưng là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng nhất có thể phòng tránh. Điều đáng suy nghĩ là nhiều người bắt đầu hút thuốc từ tuổi thiếu niên, khi chưa hiểu hết hậu quả lâu dài đối với sức khỏe và mức độ lệ thuộc vào nicotine, chất gây nghiện trong thuốc lá.

Chúng ta đã quá quen với việc điều trị hậu quả của thuốc lá. Nhưng tại sao không tìm cách ngăn những người bệnh trong tương lai ngay từ hôm nay? Đó chính là tư tưởng cốt lõi của chiến lược “thế hệ không thuốc lá” (Tobacco-Free Generation): ngăn người trẻ bắt đầu hút thuốc, từng bước hình thành những thế hệ không lệ thuộc vào thuốc lá.

Từ góc độ y khoa, tôi cho rằng đề xuất cấm bán thuốc lá vĩnh viễn cho người sinh từ năm 2010 trở về sau có cơ sở khoa học. Tuy nhiên, mục tiêu đúng đắn chưa đủ bảo đảm thành công. Chính sách còn phải khả thi, công bằng và được xây dựng trên cơ sở bằng chứng.

– Ông vừa đề cập cơ sở khoa học của chiến lược “thế hệ không thuốc lá”. Vậy mô hình cấm bán theo năm sinh có gì khác về hiệu quả phòng ngừa so với việc nâng độ tuổi được phép mua thuốc lá?

– Có ba cơ sở khoa học quan trọng để xem xét mô hình này. Trước hết, nicotine là chất gây nghiện, tác động đến những hệ thống thần kinh liên quan đến cảm giác được tưởng thưởng, sự chú ý và khả năng kiểm soát hành vi. Trong khi đó, não bộ ở tuổi vị thành niên vẫn đang phát triển. Vì vậy, tiếp xúc nicotine từ sớm đặc biệt đáng lo ngại.

Thứ hai, phần lớn người hút thuốc thường xuyên bắt đầu sử dụng thuốc lá khi còn trẻ. Một khi đã hình thành sự lệ thuộc nicotine, việc từ bỏ thường rất khó khăn. Ngăn người trẻ bắt đầu hút thuốc vì thế là biện pháp quan trọng để giảm số người nghiện thuốc lá trong tương lai.

Thứ ba, tác hại của hút thuốc thường tích lũy qua nhiều năm. Hút thuốc là nguyên nhân của nhiều bệnh nghiêm trọng, đặc biệt là ung thư phổi, COPD, bệnh tim mạch và đột quỵ. Người bắt đầu hút thuốc càng sớm càng có nguy cơ trải qua thời gian phơi nhiễm kéo dài.

Tăng tuổi tối thiểu được mua thuốc lá từ 18 lên 21 như một số đề xuất sẽ giúp hạn chế khả năng tiếp cận của thanh thiếu niên. Tuy nhiên, khi đủ 21 tuổi, một người vẫn có thể mua thuốc lá hợp pháp. Còn mô hình “thế hệ không thuốc lá” có cách tiếp cận khác. Thay vì đặt ra một ngưỡng tuổi chung, chính sách xác định mốc năm sinh cố định và những người sinh từ mốc đó trở đi sẽ không được mua thuốc lá hợp pháp trong suốt cuộc đời. Như vậy, số người thuộc diện được phép mua thuốc lá sẽ thu hẹp dần theo thời gian.

Tuy nhiên, năm 2010 không phải một ngưỡng sinh học đặc biệt. Đây là lựa chọn chính sách nên phải được cân nhắc trên cơ sở khoa học, pháp lý và điều kiện thực tế của Việt Nam.




PGS. TS. BS Nguyễn Viết Nhung. Ảnh: Giang Huy

– Theo WHO, thuốc lá gây hơn 100.000 ca tử vong và thiệt hại kinh tế khoảng 108.000 tỷ đồng mỗi năm tại Việt Nam. Nếu ngăn được các thế hệ trẻ bắt đầu hút thuốc, lợi ích sức khỏe và kinh tế có thể lớn đến đâu?

– Những con số của WHO cho thấy tác hại thuốc lá không chỉ là vấn đề y tế mà còn liên quan trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực, năng suất lao động và an sinh gia đình. Một người mắc COPD nặng có thể phải giảm hoặc ngừng lao động. Một bệnh nhân ung thư phổi không chỉ đối diện với chi phí điều trị lớn mà còn cần người thân chăm sóc, ảnh hưởng đến thu nhập của cả gia đình.

Nếu giảm được số người bắt đầu hút thuốc trong các thế hệ tiếp theo, về lâu dài chúng ta có khả năng giảm đáng kể gánh nặng bệnh tật, tử vong sớm và tổn thất kinh tế.

Tuy nhiên, lợi ích không xuất hiện cùng một thời điểm. Tỷ lệ thanh thiếu niên bắt đầu hút thuốc có thể thay đổi trong những năm đầu thực hiện chính sách, nhưng để thấy rõ tác động đối với tử vong do ung thư phổi hoặc COPD cần thời gian dài hơn.

Một nghiên cứu công bố trên tạp chí The Lancet Public Health năm 2024 đã mô phỏng tác động của việc loại bỏ hút thuốc ở thế hệ sinh giai đoạn 2006-2010 tại 185 quốc gia. Kết quả ước tính khoảng 1,19 triệu ca tử vong do ung thư phổi có thể được phòng tránh đến năm 2095, tương đương 40,2% số ca tử vong do ung thư phổi được dự báo trong nhóm nghiên cứu.

Đây là kết quả mô hình hóa trong kịch bản giả định loại bỏ được hút thuốc. Dù vậy, nghiên cứu cho thấy tiềm năng rất lớn của việc ngăn người trẻ bắt đầu hút thuốc.

Ở chiều ngược lại, chúng ta cũng không thể bỏ qua sinh kế của những người trồng, sản xuất và kinh doanh thuốc lá. Nếu áp dụng chính sách cấm theo thế hệ, Nhà nước cần tính đến giải pháp chuyển đổi sinh kế, đào tạo nghề và hỗ trợ những nhóm chịu tác động.

Không nên đặt sức khỏe cộng đồng và sinh kế người dân thành hai mục tiêu đối lập. Một chính sách tốt phải giảm được tác hại sức khỏe, đồng thời hạn chế những tổn thất kinh tế – xã hội không cần thiết.

– New Zealand từng thông qua chính sách cấm thuốc lá theo thế hệ rồi bãi bỏ, trong khi Anh đã luật hóa và Singapore chọn cách nâng tuổi mua lên 21. Những cách tiếp cận khác nhau này gợi ra bài học gì cho Việt Nam?

– New Zealand là trường hợp rất đáng suy ngẫm. Năm 2022, quốc gia này thông qua chính sách thế hệ không thuốc lá, đồng thời đưa ra các biện pháp hạn chế số điểm bán và giảm hàm lượng nicotine trong sản phẩm thuốc lá. Tuy nhiên, những quy định cốt lõi đã bị bãi bỏ vào năm 2024, trước khi được triển khai đầy đủ. Điều đó cho thấy một chính sách dù có mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng vẫn có thể gặp khó khăn nếu không duy trì được sự đồng thuận và tính ổn định chính trị.

Vương quốc Anh có cách tiếp cận khác. Tháng 4/2026, nước này ban hành Luật Thuốc lá và Vape, quy định cấm bán thuốc lá cho người sinh từ ngày 1/1/2009 trở đi, áp dụng từ ngày 1/1/2027. Đây là bước tiến pháp lý quan trọng, nhưng còn quá sớm để đánh giá tác động sức khỏe dài hạn.

Singapore không áp dụng mô hình cấm vĩnh viễn theo năm sinh mà lựa chọn nâng dần tuổi tối thiểu được mua thuốc lá lên 21 từ năm 2021, kết hợp quản lý chặt chẽ điểm bán và cấm thuốc lá điện tử.

Từ những trường hợp trên, tôi cho rằng Việt Nam cần chú trọng ba yếu tố: xây dựng chính sách dựa trên bằng chứng khoa học và đồng thuận xã hội; bảo đảm khả năng thực thi trên thực tế; đồng thời kiểm soát tổng thể thị trường thuốc lá và các sản phẩm nicotine, tránh tình trạng hạn chế được sản phẩm này nhưng người trẻ lại chuyển sang sản phẩm khác.

– Trở lại Việt Nam, quy định cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi đã có từ năm 2012 nhưng việc kiểm soát còn hạn chế. Nếu bổ sung lệnh cấm theo năm sinh, làm thế nào để tránh tình trạng luật nghiêm nhưng người trẻ vẫn dễ dàng mua thuốc lá?

– Đây chính là vấn đề cần đặc biệt quan tâm. Nếu ngay cả việc kiểm soát bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi vẫn chưa thực sự hiệu quả, thì áp dụng thêm lệnh cấm theo năm sinh chắc chắn đặt ra yêu cầu cao hơn.

Theo tôi, cần tập trung vào ba giải pháp. Trước hết, phải tăng cường quản lý điểm bán, thực hiện nghiêm điều kiện kinh doanh và chế tài xử lý vi phạm.

Tiếp theo, cần xây dựng quy trình kiểm tra năm sinh đơn giản, thuận tiện. Định danh điện tử có thể hỗ trợ, nhưng không nên mặc nhiên yêu cầu mọi giao dịch mua thuốc lá đều phải thu thập dữ liệu định danh cá nhân. Việc kiểm tra phải đáp ứng yêu cầu quản lý mà vẫn bảo vệ quyền riêng tư.

Cuối cùng, phải kiểm soát việc mua hộ, kinh doanh bất hợp pháp, buôn lậu và bán thuốc lá qua các nền tảng trực tuyến. Nếu chỉ kiểm soát giao dịch trực tiếp tại cửa hàng mà bỏ qua những kênh này, hiệu quả chính sách sẽ bị hạn chế. Đặc biệt, khả năng thực thi phải được kiểm chứng bằng khảo sát thực tế tại các điểm bán, thay vì chỉ dựa trên báo cáo hành chính.

Một chính sách không thể chỉ được đo bằng số cuộc kiểm tra hay tổng mức tiền xử phạt. Thước đo quan trọng nhất là người trẻ có thực sự khó tiếp cận thuốc lá hơn và tỷ lệ bắt đầu hút thuốc có giảm hay không.

– Việt Nam đã có lộ trình tăng thuế thuốc lá từ năm 2027, đồng thời siết quản lý thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Trong điều kiện hiện nay, đâu là những bước đi cần ưu tiên để tiến tới một thế hệ không thuốc lá?

– Tôi cho rằng trước hết cần nâng cao hiệu quả những chính sách đã có. Việt Nam đã ban hành Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012, tham gia Công ước Khung về Kiểm soát Thuốc lá của WHO. Quốc hội cũng đã thống nhất chủ trương cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ năm 2025. Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt năm 2025 quy định lộ trình bổ sung thuế tuyệt đối đối với thuốc lá từ năm 2027.

Chúng ta cần thực hiện hiệu quả lộ trình tăng thuế, bảo đảm môi trường không khói thuốc, kiểm soát thuốc lá thế hệ mới và thực thi nghiêm quy định cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi.

Song song với đó, các cơ quan cần nghiên cứu đánh giá tác động đầy đủ của mô hình thế hệ không thuốc lá tại Việt Nam, không chỉ về lợi ích sức khỏe mà cả tác động ngân sách, sinh kế, quyền công dân và nguy cơ phát sinh thị trường thuốc lá bất hợp pháp.

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu và tham vấn xã hội, các nhà hoạch định chính sách mới có đủ căn cứ để quyết định có nên đưa quy định cấm bán thuốc lá theo năm sinh vào pháp luật hay không, và lựa chọn thời điểm nào phù hợp. Không nên đặt ra một lộ trình cứng chỉ dựa trên mong muốn chủ quan. Thời điểm luật hóa phải xuất phát từ mức độ sẵn sàng của hệ thống quản lý và khả năng thực thi thực tế.

Tôi ủng hộ việc nghiên cứu nghiêm túc mô hình thế hệ không thuốc lá tại Việt Nam, nhưng sự ủng hộ đó phải đi cùng yêu cầu về bằng chứng khoa học, tính công bằng và khả năng thực thi. Điều tôi mong muốn không chỉ là đến một ngày chúng ta có những phương pháp điều trị ung thư phổi hiệu quả hơn, mà sẽ có ít người phải điều trị ung thư phổi và các bệnh liên quan đến thuốc lá hơn, bởi họ đã không bắt đầu hút thuốc từ khi còn trẻ. Đó là di sản sức khỏe mà thế hệ hôm nay có thể để lại cho các thế hệ mai sau.

Vũ Tuân



Nguồn